CfP: Jaarcongres de Moderne Tijd ‘Planten in de vensterbank! De domesticatie van natuur, 1780-1940’
Fernand Khnopff, Hortensia, 1884 - Metropolitan Museum of Art, New York.
Planten in de vensterbank! De domesticatie van natuur, 1780-1940
Jaarcongres De Moderne Tijd, 19 maart 2027
Locatie: Ateliergebouw Rijksmuseum, Hobbemastraat 22, Amsterdam
De natuur werd door de mens lange tijd als een bedreiging gezien. In negentiende eeuw bracht de toenemende kennis over de natuur echter een kentering teweeg; planten werden op grote schaal vast onderdeel van het huiselijk interieur. Mensen kweekten ze op balkons en terrassen, in serres en in tuinen. Daarmee probeerden ze de natuur naar hun hand te zetten: containers als terraria en rijkelijk versierde jardinières werden populair. Vanaf het midden van de eeuw groeide het aantal onbekende soorten dat via handel en botanische netwerken in Europa kwam exponentieel. De populariteit van tuinieren en de opkomst van volkstuinen speelde hierbij een belangrijke rol.
Er ontstond een ware plantengekte die resulteerde in een overvloed aan groen in de huizen van de stedelijke bourgeoisie. In het begin van de negentiende eeuw groeide de belangstelling voor inheemse soorten zoals varens, maar in de loop van de eeuw werden, door de veelvuldige contacten met Azië, orchideeën, palmbomen en camelia’s achtereenvolgens populair. Tegelijkertijd ontstond er door de verzorging van planten behoefte aan accessoires, variërend van plantenpotten en bloembollenvazen tot sokkels en plantenkasten. Rond 1800 zorgden onderzoek en wetenschap voor nieuwe inzichten in de natuur en de verzorging ervan. (Exotische) planten raakten populair en financieel bereikbaar voor een snelgroeiend publiek van natuurliefhebbers dankzij de toenemende welvaart in de loop van de negentiende eeuw. Daarmee kan de kamerplant worden gezien als een embleem van het moderne leven. De behoefte om te verzorgen uitte zich ook in de ontwikkeling van nieuwe ruimtes aan het huis zoals de serre en de wintertuin. Deze glas-ijzerconstructies leenden zich bij uitstek voor intieme bijeenkomsten van familieleden en vrienden, maar werden in de literatuur vaak getuige van ongeoorloofde ontmoetingen tussen de palmen.
Hoewel Agnes Block en Josephine de Beauharnais al actief waren in de zeventiende en achttiende eeuw, bleef de botanie aanvankelijk vooral een mannenwereld. Het volgende tijdperk maakte echter de weg vrij voor vrouwen om experts te worden. Bovendien werden kamerplanten door de bourgeoisie gebruikt om de armen op te voeden. De verzorging van planten werd gezien als een leerzaam en gezond tijdverdrijf. Ondertussen waren (nuttige en voedzame) planten altijd al onderdeel van het huishouden in de lagere klassen.
Het jaarlijkse congres van De Moderne tijd onderzoekt welke rol de gecultiveerde natuur in het leven van mensen speelde in de lange negentiende eeuw en hoe planten de natuurlijke en vanzelfsprekende vensterbankversiering werden die ze vandaag de dag zijn in Nederland en België, inclusief de koloniën in oost en west in de periode 1780-1940. Hoe kregen planten vorm en betekenis in kunst, cultuur, literatuur, wetenschap en politiek?
Mogelijke subthema’s
(De representatie van) planten in kunst, literatuur, muziek, theater en film
Architectuurontwikkelingen in oranjerieën, kassen, serres en (winter)tuinen
Plantententoontstellingen
Handel, productie en consumptie van onbekende plantensoorten in en buiten Europa
Doe het zelf-handboeken en tijdschriften
Erotiek in de serre
Planten vanuit genderperspectief
De sociaal-maatschappelijke en educatieve betekenis van planten (bijv. Floraliaverenigingen)
Planten nationaliteit en de kolonieën
Voorstellen over deze en andere binnen het congresthema passende onderwerpen zijn welkom. Belangstellenden roepen we op een voorstel van max. 300 woorden en een (beknopte) biografische beschrijving van uzelf in te dienen voor 25 september 2026. Zo snel mogelijk daarna wordt uitsluitsel gegeven over de selectie. Abstracts kunnen worden gezonden aan Gijs Altena (g.w.m.altena@rug.nl).
Dit congres wordt mede georganiseerd in het kader van de tentoonstelling ‘Plantenkoorts. De natuur in huis 1800-1900’ in het Rijksmuseum Amsterdam / Musée d’Orsay (najaar 2028 - voorjaar 2029).
